Terpeny i antyoksydanty nie oznaczają tego samego. Terpeny to grupa związków wyróżniana na podstawie budowy chemicznej, natomiast antyoksydanty opisuje się przez ich funkcję – zdolność ograniczania skutków działania wolnych rodników. Kategorie te mogą się jednak nakładać, ponieważ niektóre terpeny wykazują właściwości antyoksydacyjne.
Oba pojęcia często pojawiają się obok siebie w opisach roślin, olejków eterycznych i produktów konopnych. Nie chodzi więc o wybór „terpeny albo antyoksydanty”, lecz o dwa różne sposoby opisywania tych samych składników. Pierwszy odnosi się do struktury cząsteczki, drugi do jej aktywności biologicznej.
Czym są terpeny?
Terpeny to związki organiczne zbudowane z jednostek izoprenowych. Podstawowa jednostka izoprenowa zawiera pięć atomów węgla, a liczba takich jednostek wpływa na klasyfikację związku. W zależności od budowy wyróżnia się między innymi monoterpeny, seskwiterpeny, diterpeny i triterpeny. Do znanych przykładów należą limonen, myrcen, pinen i beta-kariofilen.
Terpeny występują w olejkach eterycznych, żywicach i innych częściach roślin. W dużej mierze odpowiadają za ich zapach oraz smak. Limonen nadaje cytrusom charakterystyczną woń, a związki obecne w chmielu, tymianku czy konopiach współtworzą profil aromatyczny tych roślin.
Ich rola nie ogranicza się jednak do odbieranych przez człowieka cech sensorycznych. W roślinach terpeny mogą uczestniczyć w ochronie przed roślinożercami i patogenami, przyciągać zapylacze oraz przekazywać sygnały chemiczne. Nie każdy terpen pełni wszystkie te funkcje, a jego działanie zależy od konkretnej struktury i stężenia.
Najczęściej przypisuje się terpenom w roślinie następujące zadania:
- ochrona przed owadami i innymi roślinożercami
- ograniczanie rozwoju wybranych patogenów
- przekazywanie sygnałów chemicznych między organizmami
- przyciąganie zapylaczy za pomocą zapachu
Czym są antyoksydanty?
Antyoksydant to określenie funkcjonalne, a nie nazwa jednej grupy chemicznej. Antyoksydantami nazywa się związki, które mogą ograniczać reakcje związane z wolnymi rodnikami i innymi reaktywnymi formami tlenu. W ten sposób pomagają kontrolować stres oksydacyjny, czyli zaburzenie równowagi między powstawaniem reaktywnych cząsteczek a możliwościami ich neutralizowania.
Antyoksydanty różnią się budową, pochodzeniem i mechanizmem działania. Mogą oddawać elektron lub atom wodoru, wiązać niektóre jony metali albo przerywać reakcje utleniania. Ich działanie zależy od środowiska, dawki, trwałości cząsteczki i tego, czy badanie wykonano w probówce, w żywności czy w organizmie.
Do przykładów związków o właściwościach antyoksydacyjnych należą:
- witamina C i witamina E
- polifenole, w tym flawonoidy i katechiny
- karotenoidy, takie jak beta-karoten
- niektóre terpeny i terpenoidy
Nie oznacza to, że każdy produkt zawierający wymieniony związek wywoła taki sam efekt w organizmie. Wynik uzyskany w badaniu laboratoryjnym, na przykład metodą ORAC, opisuje określoną zdolność antyoksydacyjną próbki, ale nie jest prostym pomiarem działania suplementu u człowieka.
Terpeny a antyoksydanty – najważniejsze różnice
| Cecha | Terpeny | Antyoksydanty |
|---|---|---|
| Definicja | Grupa związków wyróżniana na podstawie budowy z jednostek izoprenowych | Związki określane przez zdolność ograniczania procesów oksydacyjnych |
| Główna funkcja | W roślinach między innymi zapach, ochrona i komunikacja chemiczna | Neutralizowanie lub ograniczanie działania wolnych rodników |
| Pochodzenie | Przede wszystkim rośliny, olejki eteryczne i żywice | Rośliny, żywność, organizmy zwierzęce i procesy metaboliczne |
| Przykłady | Limonen, myrcen, pinen, beta-kariofilen | Witamina C, witamina E, polifenole, karotenoidy i niektóre terpeny |
Kiedy terpen staje się antyoksydantem?
Terpen może być jednocześnie przedstawicielem swojej grupy chemicznej i antyoksydantem. Jego przynależność do terpenów wynika z budowy, natomiast określenie „antyoksydant” opisuje konkretną właściwość. Nie każdy terpen neutralizuje wolne rodniki w istotnym stopniu, dlatego tych pojęć nie należy stosować zamiennie.
Dobrym przykładem są karotenoidy, czyli tetraterpeny zbudowane z ośmiu jednostek izoprenowych. Wiele z nich ma rozbudowany układ sprzężonych wiązań, który pozwala pochłaniać energię i uczestniczyć w wygaszaniu wybranych reaktywnych form tlenu. To właśnie dlatego karotenoidy, takie jak beta-karoten, zalicza się do terpenów o właściwościach antyoksydacyjnych.
Podobne nakładanie się właściwości obserwuje się w roślinach zawierających wiele różnych metabolitów. Szyszki chmielu zwyczajnego (Humulus lupulus L.) dostarczają między innymi terpenów, polifenoli i prenylowanych chalkonów. W badaniach in vitro analizowano antyoksydacyjne działanie składników chmielu, w tym kwasów goryczowych i ksantohumolu. Wyniki takich badań pokazują potencjał poszczególnych cząsteczek, ale nie powinny być automatycznie traktowane jako dowód skuteczności terapeutycznej ekstraktu u ludzi.
W olejkach konopnych terpeny występują razem z kannabinoidami i innymi składnikami rośliny. Czasem opisuje się ich współdziałanie terminem „efekt entourage”. Jest to hipoteza dotycząca wpływu wielu składników obecnych w ekstrakcie, ale samo użycie tego określenia nie potwierdza określonego efektu zdrowotnego ani nie zastępuje oceny składu i jakości produktu.
Najprostsze rozróżnienie brzmi więc: terpen opisuje, czym jest cząsteczka pod względem budowy, a antyoksydant opisuje, co może robić w określonych warunkach. Jedna substancja może spełniać oba kryteria, lecz nie jest to reguła dotycząca wszystkich terpenów.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Wyniki badań laboratoryjnych nad pojedynczymi związkami nie przesądzają o działaniu suplementu ani terapii u człowieka.
