Substancje higroskopijne, czyli humektanty, wiążą wodę i pomagają zatrzymać ją w zewnętrznych warstwach naskórka. W kosmetykach spotkasz między innymi składniki naturalnego czynnika nawilżającego (NMF), poliole oraz wielocukry. Ich działanie najlepiej uzupełniać emolientami tworzącymi warstwę ograniczającą przeznaskórkową utratę wody, czyli TEWL.
Czym są substancje higroskopijne?
Higroskopijność oznacza zdolność przyciągania i wiązania cząsteczek wody. Humektant działa trochę jak gąbka – przechwytuje wodę z otoczenia albo z głębszych warstw naskórka, a następnie pomaga utrzymać ją przy powierzchni skóry. Dzięki temu zmniejsza się uczucie suchości, szorstkości i ściągnięcia.
Naturalnym wzorcem dla tej grupy składników jest NMF, czyli naturalny czynnik nawilżający. To mieszanina substancji obecnych w warstwie rogowej naskórka, między innymi wolnych aminokwasów, mocznika, PCA, mleczanów i cukrów. NMF pomaga utrzymać wodę w naskórku, ale nie jest tym samym co cała bariera hydrolipidowa. Lipidy, takie jak ceramidy, cholesterol i kwasy tłuszczowe, tworzą odrębną część systemu ochronnego skóry.
Woda naturalnie przemieszcza się z głębszych warstw skóry ku powierzchni, gdzie może odparować. Ten proces określa się jako TEWL, czyli transepidermalną utratę wody. Humektanty wiążą wodę, ale same nie tworzą trwałej, tłustej bariery ograniczającej jej ucieczkę. Dlatego ich działanie trzeba rozpatrywać razem z kondycją warstwy rogowej i obecnością składników okluzyjnych.
Mechanizm działania humektantów można przedstawić w trzech etapach:
- Przechwycenie wody przez cząsteczki o właściwościach higroskopijnych.
- Związanie jej w warstwie rogowej naskórka.
- Wsparcie elastyczności naskórka, pod warunkiem że woda nie odparowuje nadmiernie przez uszkodzoną barierę.
Jak dzielimy humektanty w kosmetykach?
Podział substancji higroskopijnych nie jest jedyną możliwą klasyfikacją chemiczną, ale dobrze pokazuje ich pochodzenie i sposób stosowania. W pielęgnacji najczęściej wyróżnia się składniki NMF, poliole oraz wielocukry. Niektóre substancje mogą należeć do więcej niż jednej grupy funkcjonalnej, a ich działanie zależy także od stężenia i całej receptury.
| Grupa | Przykłady INCI | Główna funkcja | Najlepsze dla |
|---|---|---|---|
| Składniki NMF | Urea, Serine, PCA, Sodium PCA, Sodium Lactate | Wiązanie wody i uzupełnianie naturalnych składników nawilżających naskórka | Skóry suchej, odwodnionej i szorstkiej |
| Poliole | Glycerin, Propylene Glycol, Butylene Glycol | Zatrzymywanie wody oraz ograniczanie wysychania formuły | Większości typów skóry, także mieszanej |
| Wielocukry | Hyaluronic Acid, Sodium Hyaluronate, Trehalose | Wiązanie wody na powierzchni lub w warstwie rogowej naskórka | Skóry odwodnionej, napiętej i wymagającej wygładzenia |
Rodzaje substancji higroskopijnych i ich przykłady INCI
Aminokwasy i składniki NMF
Aminokwasy są naturalnymi składnikami NMF i pomagają utrzymać właściwe uwodnienie warstwy rogowej. W recepturach kosmetycznych mogą występować pojedynczo albo jako część kompleksu imitującego naturalny czynnik nawilżający. Do tej grupy zalicza się również mocznik, PCA i mleczany.
Na etykiecie INCI możesz szukać między innymi:
- Alanine
- Arginine
- Serine
- Glycine
- Proline
- Urea
- PCA i Sodium PCA
- Sodium Lactate oraz Ammonium Lactate
Urea ma działanie zależne od stężenia. W niższych stężeniach przede wszystkim wiąże wodę i zmiękcza naskórek, natomiast w wyższych może wspierać jego złuszczanie dzięki działaniu keratolitycznemu. Nie należy więc automatycznie traktować każdego produktu z mocznikiem jako preparatu złuszczającego.
Poliole – gliceryna i glikole
Poliole to związki zawierające kilka grup hydroksylowych, które łatwo oddziałują z wodą. Najbardziej znanym przykładem jest Glycerin, czyli gliceryna. Występuje w kremach, balsamach, żelach, serum i produktach do ust. Pomaga utrzymać wodę w warstwie rogowej, a także ogranicza wysychanie samego kosmetyku.
Do popularnych polioli należą także:
- Propylene Glycol
- Butylene Glycol
- Pentylene Glycol
- Sorbitol
- Hexylene Glycol
Glikole pełnią czasem także funkcję rozpuszczalników lub wspierają rozprowadzanie składników w formule. Ich obecność w składzie nie oznacza więc wyłącznie działania nawilżającego. Funkcja konkretnego składnika zależy od jego rodzaju, stężenia i pozostałych elementów receptury.
Wielocukry – kwas hialuronowy i trehaloza
Wielocukry mają większe cząsteczki niż gliceryna czy mocznik, dlatego ich działanie często koncentruje się na powierzchni skóry i w warstwie rogowej. Hyaluronic Acid oraz Sodium Hyaluronate są przykładami składników, które wiążą wodę i poprawiają odczucie gładkości naskórka. Kwas hialuronowy jest polisacharydem, a nie kwasem złuszczającym w rozumieniu kwasów AHA czy BHA.
W kosmetykach mogą występować formy kwasu hialuronowego o różnej masie cząsteczkowej. Wielkocząsteczkowa forma pozostaje głównie na powierzchni i pomaga ograniczać odparowywanie wody, podczas gdy mniejsze frakcje oddziałują w obrębie warstwy rogowej. Nie oznacza to, że duża cząsteczka przenika głęboko przez naskórek. Jej działanie jest przede wszystkim powierzchniowe.
Drugim przykładem jest Trehalose, dwucukier naśladujący funkcję cukrów obecnych w NMF. W formule pomaga wiązać wodę i chronić przed jej utratą. Podobną funkcję może pełnić Saccharide Isomerate, czyli izomerat sacharydowy.
Dlaczego humektanty potrzebują okluzji?
Sam humektant nie zawsze wystarcza do utrzymania nawilżenia. W środowisku o wysokiej wilgotności może łatwiej wiązać wodę z powietrza. Gdy powietrze jest suche, a bariera naskórkowa osłabiona, część składników higroskopijnych może wiązać wodę z głębszych warstw naskórka. Jeśli nie zostanie ona zatrzymana przy powierzchni, szybciej odparuje, nasilając TEWL.
Dlatego serum lub tonik z humektantami często warto przykryć kremem zawierającym emolienty i substancje okluzyjne. Emolienty wygładzają naskórek, uzupełniają lipidy i mogą ograniczać ucieczkę wody. Do składników wspierających taki efekt należą między innymi oleje, masła, woski, skwalan, dimetikon oraz ceramidy. Nie są one humektantami, ponieważ nie wiążą wody w ten sam sposób. Ich zadaniem jest raczej ograniczenie jej odparowywania i wsparcie bariery.
W praktyce dobrze działa układ „humektant plus warstwa ochronna”. Na lekko wilgotną skórę nakładasz produkt z gliceryną, mocznikiem lub kwasem hialuronowym, a następnie krem, który ogranicza TEWL. Przy suchej skórze i ogrzewanych pomieszczeniach takie połączenie może być lepiej tolerowane niż sam żel lub serum.
Nie oznacza to, że każdy humektant zawsze wysusza skórę albo że trzeba rezygnować z lekkich formuł. Znaczenie ma wilgotność otoczenia, stan bariery, ilość składnika i obecność innych substancji w kosmetyku. Jeśli skóra pozostaje przewlekle sucha, piecze lub łuszczy się mimo pielęgnacji, przyczynę warto skonsultować ze specjalistą.
Jak wybierać kosmetyki z humektantami?
W składzie INCI szukaj połączenia kilku grup, a nie tylko jednego modnego składnika. Dla skóry odwodnionej przydatne mogą być gliceryna, mocznik, Sodium PCA, mleczany, aminokwasy albo kwas hialuronowy. Jeśli produkt ma wspierać także barierę, sprawdź obecność emolientów, ceramidów lub innych składników ograniczających odparowywanie wody.
Najprostsza zasada brzmi: humektant dostarcza i wiąże wodę, a okluzja pomaga ją zatrzymać. Taki duet zwykle lepiej odpowiada potrzebom suchej skóry niż stosowanie samego serum nawilżającego.
